હનુમાન બાહુક ગુજરાતી અર્થ: સંપૂર્ણ પાઠ અને ભાવાર્થ

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: સિંધુ = સમુદ્ર; તરણ = પાર કરનાર; સિય = સીતાજી; સોચ = શોક; હરણ = દૂર કરનાર; રબિ બાલ બરણ = ઉગતા સૂર્ય જેવો વર્ણ; તનુ = શરીર.
ભાવાર્થ: હનુમાનજી સમુદ્ર પાર કરનારા, સીતાજીનો શોક દૂર કરનારા અને ઉગતા સૂર્ય જેવી તેજસ્વી કાંતિ ધરાવનારા છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: ભુજ = ભુજાઓ; બિસાલ = વિશાળ; મૂરતિ = સ્વરૂપ; કરાલ = પ્રચંડ; કાલહુ કો કાલ = કાળના પણ કાળ; જનુ = જાણે.
ભાવાર્થ: તેમની ભુજાઓ વિશાળ અને સ્વરૂપ પ્રચંડ છે. શત્રુઓ માટે તેઓ જાણે મૃત્યુના પણ મૃત્યુ સમાન છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: ગહન = દુર્ગમ; દહન = બાળવું; લંક = લંકા; નિઃસંક = નિર્ભય; બંક-ભુવ = પ્રચંડ ભ્રૂવાળા.
ભાવાર્થ: દુર્ગમ લંકામાં નિર્ભય પ્રવેશ કરીને તેને અગ્નિમાં સોંપનાર હનુમાનજીનું શૌર્ય અદ્વિતીય છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: જાતુધાન = રાક્ષસો; બલવાન = શક્તિશાળી; માન-મદ = ગર્વ અને અહંકાર; દવન = દમન કરનાર; પવનસુવ = પવનપુત્ર.
ભાવાર્થ: પવનપુત્ર હનુમાન શક્તિશાળી રાક્ષસોના બળ, ગર્વ અને અહંકારનો નાશ કરનારા છે.

પંક્તિ ૫ – શબ્દાર્થ: સેવત = સેવા કરતાં; સુલભ = સહેલાઈથી પ્રસન્ન થનાર; સેવક હિત = ભક્તનું કલ્યાણ; સંતત = સદા; નિકટ = નજીક.
ભાવાર્થ: તુલસીદાસ કહે છે કે હનુમાનજી સાચી ભક્તિ અને સેવાથી સહેલાઈથી પ્રસન્ન થાય છે અને પોતાના સેવકોના કલ્યાણ માટે સદા નજીક રહે છે.

પંક્તિ ૬ – શબ્દાર્થ: ગુન ગણત = ગુણગાન કરતાં; નમત = નમન કરતાં; સુમિરત = સ્મરણ કરતાં; જપત = જપ કરતાં; સમન = શાંત કરનાર; સકલ સંકટ = બધા સંકટો.
ભાવાર્થ: હનુમાનજીના ગુણ ગાવાથી, તેમને નમન કરવાથી, સ્મરણ અને નામજપથી કઠિન સંકટો પણ દૂર થવા લાગે છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: સ્વર્ન-સૈલ = સુવર્ણ પર્વત; સંકાસ = સમાન; કોટિ-રવિ = કરોડો સૂર્ય; તરુન તેજ = ઉગતા સૂર્યનું તેજ; ઘન = ઘનરૂપ.
ભાવાર્થ: હનુમાનજીનું સ્વરૂપ સુવર્ણ પર્વત જેવું વિશાળ અને અસંખ્ય ઉગતા સૂર્યોના તેજ જેવું પ્રકાશમાન છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: ઉર = છાતી; વિસાલ = વિશાળ; ભુજ દંડ = બાહુઓ; ચંડ = પ્રચંડ; નખ = નખ; વજ્રતન = વજ્ર સમાન દેહ.
ભાવાર્થ: તેમનું વક્ષ વિશાળ, બાહુઓ પ્રચંડ અને શરીર વજ્ર સમાન શક્તિશાળી છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: પિંગ નયન = પીળાશવાળા તેજસ્વી નેત્ર; ભૃકુટી = ભ્રૂકુટી; કરાલ = ભયંકર; રસના = જીભ; દસન = દાંત; આનન = મુખ.
ભાવાર્થ: તેમના તેજસ્વી નેત્ર અને પ્રચંડ મુખમુદ્રા યુદ્ધ સમયે શત્રુઓમાં ભય પેદા કરે છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: કેસ = વાળ; કરકસ = કઠોર; લંગૂર = પૂંછ; ખલ-દલ = દુષ્ટોની સેના; બલ = શક્તિ; ભાનન = નાશ કરનાર.
ભાવાર્થ: તેમનું સમગ્ર વીર સ્વરૂપ દુષ્ટ સેનાઓની શક્તિને નષ્ટ કરવા સક્ષમ છે.

પંક્તિ ૫-૬ – શબ્દાર્થ: જાસુ ઉર = જેના હૃદયમાં; મારુતસુત = પવનપુત્ર; વિકટ મૂરતિ = પ્રચંડ સ્વરૂપ; સંતાપ = દુઃખ; પાપ = પાપ; સપનેહું = સ્વપ્નમાં પણ; નિકટ = નજીક.
ભાવાર્થ: જેના હૃદયમાં હનુમાનજીનું શક્તિશાળી સ્વરૂપ વસે છે, તેની નજીક પાપ અને સંતાપ સ્વપ્નમાં પણ સહેલાઈથી આવી શકતા નથી.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: પંચમુખ = પંચમુખ શિવ; છઃમુખ = કાર્તિકેય; ભૃગુ મુખ્ય = પરશુરામ; ભટ = યોદ્ધા; અસુર = દાનવ; સુર = દેવ; સમર = યુદ્ધ; સમરત્થ = સમર્થ.
ભાવાર્થ: હનુમાનજી એવા અદ્વિતીય વીર છે કે દેવ, દાનવ અને મહાન યોદ્ધાઓની વચ્ચે પણ તેમની શૂરવીરતા વિશેષ રીતે પ્રકાશે છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: બાંકુરો = શૂરવીર; બીર = વીર; બિરુદાવલી = યશગાથા; બેદ = વેદ; બંદી = યશગાન કરનાર; પૈજપૂરો = પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરનાર.
ભાવાર્થ: તેમની મહાન વીરગાથાનું ગાન જાણે વેદો પણ કરે છે અને તેમને પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરનાર મહાવીર કહે છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: ગુનગાથ = ગુણગાથા; રઘુનાથ = શ્રીરામ; જાસુબલ = જેના બળથી; બિપુલ જલ = અપાર જળ; જગ જલધિ = સમુદ્ર.
ભાવાર્થ: સ્વયં શ્રીરામ હનુમાનના ગુણોનું ગાન કરે છે અને તેમના બળ સામે વિશાળ સમુદ્ર પણ અવરોધ બની શક્યો નહીં.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: દુવન દલ = દુષ્ટોની સેના; દમન = દમન કરનાર; પવન કો પૂત = પવનપુત્ર; રજપૂત રૂરો = ઉત્તમ વીર.
ભાવાર્થ: તુલસીદાસ કહે છે કે દુષ્ટોના દમન માટે પવનપુત્ર હનુમાન જેવા મહાવીર બીજું કોણ હોઈ શકે?

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: ભાનુ = સૂર્ય; પઢન = ભણવા; હનુમાન ગયે = હનુમાન ગયા; સિસુ કેલિ = બાળલીલા.
ભાવાર્થ: બાળ હનુમાન સૂર્યદેવને ગુરુ બનાવી તેમની પાસેથી શિક્ષા મેળવવા ગયા.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: પાછિલે પગનિ = પાછળ પગલે; ગગન = આકાશ; મગન મન = એકાગ્ર મન; ક્રમ કો ન ભ્રમ = પાઠના ક્રમમાં ભૂલ નહીં.
ભાવાર્થ: સૂર્યદેવ તરફ મુખ રાખવા હનુમાન આકાશમાં પાછળ તરફ ચાલતા રહ્યા, છતાં તેમના અભ્યાસમાં જરાય વિક્ષેપ ન આવ્યો.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: કૌતુક = આશ્ચર્ય; લોકપાલ = લોકપાલો; હરિ = વિષ્ણુ; હર = શિવ; વિધિ = બ્રહ્મા; ચકાચૌંધી = આશ્ચર્યચકિત.
ભાવાર્થ: તેમની અદભુત શક્તિ જોઈ દેવતાઓ અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા મહેશ પણ આશ્ચર્ય પામ્યા.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: બલ = બળ; બીર રસ = વીરતા; ધીરજ = ધૈર્ય; સાહસ = હિંમત; સબનિ સાર = બધાનો સાર.
ભાવાર્થ: તુલસીદાસને લાગે છે કે બળ, વીરતા, ધીરજ અને સાહસ જાણે એકત્ર થઈને હનુમાનનું સ્વરૂપ બન્યા છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: ભારત = મહાભારત યુદ્ધ; પારથ = અર્જુન; રથ કેતૂ = રથની ધ્વજા; કપિરાજ = હનુમાન; ગાજ્યો = ગર્જના કરી; કુરુરાજ દલ = કૌરવ સેના.
ભાવાર્થ: મહાભારતના યુદ્ધમાં અર્જુનના રથની ધ્વજા પર બિરાજેલા હનુમાનની ગર્જનાથી કૌરવ સેનામાં ભારે હલચલ મચી.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: દ્રોન = દ્રોણાચાર્ય; ભીષમ = ભીષ્મ; સમીર સુત = પવનપુત્ર; મહાબીર = મહાવીર; બીર-રસ-બારિ-નિધિ = વીરતાનો સમુદ્ર.
ભાવાર્થ: દ્રોણ અને ભીષ્મ જેવા મહાન યોદ્ધાઓ પણ હનુમાનને વીરતા અને શક્તિનો વિશાળ સાગર માને છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: બાલ કેલિ = બાળલીલા; ભૂમિ = ધરતી; ભાનુ = સૂર્ય; ફલંગ = છલાંગ; નભ તલ = આકાશ.
ભાવાર્થ: બાળપણમાં સૂર્યને ફળ માની તેમની તરફ છલાંગ લગાવનાર હનુમાન માટે વિશાળ આકાશ પણ નાનું લાગ્યું.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: નાઈ માથ = માથું નમાવી; જોરિ હાથ = હાથ જોડીને; જોધા = યોદ્ધાઓ; જગજીવન કો ફલ = જીવનનું ફળ.
ભાવાર્થ: મહાન યોદ્ધાઓ પણ હનુમાનને હાથ જોડીને નમે છે અને તેમના દર્શનને જીવનનું ફળ માને છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: ગો-પદ = ગાયના ખુરનો નાનો ખાડો; પયોધિ = સમુદ્ર; હોલિકા જ્યોં = હોળી સમાન; લંક = લંકા; નિઃસંક = નિર્ભય.
ભાવાર્થ: હનુમાનજીએ સમુદ્રને ગાયના ખુરના નાનકડા ખાડા જેટલો માની પાર કર્યો અને લંકાને નિર્ભયતાથી સળગાવી.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: દ્રોન સો પહાર = દ્રોણ પર્વત; ઉખારિ = ઉખાડ્યો; કંદુક જ્યોં = દડા જેવો; કપિ ખેલ = વાનરની રમત.
ભાવાર્થ: વિશાળ પર્વત ઉખાડવો પણ હનુમાન માટે જાણે દડો ઉપાડવાની રમત જેવું સરળ બન્યું.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: સંકટ સમાજ = અનેક સંકટો; રામ રાજ કાજ = શ્રીરામનું કાર્ય; જુગ પૂગનિ = યુગો જેટલું; કરતલ પલ = હાથની હથેળીમાં ક્ષણમાં.
ભાવાર્થ: શ્રીરામના કાર્યમાં આવેલાં યુગો જેટલા કઠિન કાર્યો હનુમાન ક્ષણમાં પૂર્ણ કરી શકે છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: સાહસી = સાહસી; સમત્થ = સમર્થ; બાંહ = ભુજા; લોક પાલ = લોકપાલો; થિર થલ = સ્થિર આશ્રય.
ભાવાર્થ: તુલસીદાસ હનુમાનની શક્તિશાળી ભુજાને પોતાના તથા સમગ્ર જગતના રક્ષણ માટે મજબૂત આશ્રય માને છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: કમઠ કી પીઠિ = કચ્છપની પીઠ; ગોડનિ કી ગાડૈં = પગના ઊંડા નિશાન; જલ નિધિ = સમુદ્ર.
ભાવાર્થ: કાવ્યાત્મક રીતે હનુમાનજીના અપરંપાર કદ અને શક્તિને બ્રહ્માંડીય ઉપમાઓ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: જાતુધાન = રાક્ષસો; દાવન = દમન કરનાર; પરાવન = ભાગનાર; દુર્ગ = આશ્રય; મહા મીન = મોટી માછલીઓ.
ભાવાર્થ: હનુમાનની શક્તિ સામે રાક્ષસો માટે બચવાનું પણ અઘરું બને છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: કુંભકરન = કુંભકર્ણ; રાવન = રાવણ; પયોદ નાદ = મેઘનાદ; ઈધન = ઇંધણ; પ્રતાપ = પરાક્રમ; પ્રબલ અનલ = પ્રચંડ અગ્નિ.
ભાવાર્થ: કુંભકર્ણ, રાવણ અને મેઘનાદ જેવા મહાબલી શત્રુઓ હનુમાનના પરાક્રમરૂપ અગ્નિ માટે જાણે ઇંધણ સમાન છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: ત્રિકાલ = ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય; ત્રિલોક = ત્રણ લોક; મહાબલ = મહાબલી.
ભાવાર્થ: ત્રણેય કાળ અને ત્રણેય લોકમાં હનુમાન જેવા મહાબલીનું સમાન મળવું દુર્લભ છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: દૂત રામ રાય કો = શ્રીરામના દૂત; પૂત પૌનકો = પવનપુત્ર; અંજની કો નંદન = અંજનીના પુત્ર; પ્રતાપ = તેજ; ભાનુ = સૂર્ય.
ભાવાર્થ: હનુમાન શ્રીરામના દૂત, પવનદેવના પુત્ર અને માતા અંજનીના લાડકા છે. તેમનું તેજ સૂર્ય સમાન છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: સીય-સોચ-સમન = સીતાનો શોક શાંત કરનાર; દુરિત દોષ દમન = પાપનો નાશ કરનાર; સરન આયે અવન = શરણાગતનું રક્ષણ; લખન પ્રિય = લક્ષ્મણને પ્રિય.
ભાવાર્થ: તેઓ સીતાજીને આશ્વાસન આપનારા, પાપનો નાશ કરનારા અને શરણાગતના રક્ષક છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: દસમુખ = રાવણ; દુસહ = અસહ્ય; દરિદ્ર = દુર્ભાગ્ય; તિલોક = ત્રણ લોક; નિધાન = ખજાનો.
ભાવાર્થ: રાવણ જેવા દુર્ભાગ્યનો નાશ કરવા હનુમાન ત્રણેય લોક માટે દૈવી સંપત્તિ સમાન પ્રગટ થયા.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: જ્ઞાન ગુનવાન = જ્ઞાન અને ગુણવાળા; બલવાન = શક્તિશાળી; સેવા સાવધાન = સેવામાં સદા સતર્ક; ઉર આનુ = હૃદયમાં ધારણ કર.
ભાવાર્થ: હે મન! જ્ઞાન, ગુણ, બળ અને અખંડ સેવાભાવથી ભરેલા હનુમાનને પોતાના હૃદયમાં સ્થાન આપ.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: દવન = નાશ કરનાર; દુવન દલ = દુષ્ટોનો સમૂહ; ભુવન બિદિત = જગવિખ્યાત; બેદ = વેદ; બંદી છોર = બંધનમુક્ત કરનાર.
ભાવાર્થ: દુષ્ટોના દમન કરનાર હનુમાનનું બળ સમગ્ર જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે અને શાસ્ત્રો તેમની મહિમાનું ગાન કરે છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: પાપ તાપ = પાપ અને સંતાપ; તિમિર = અંધકાર; તુહિન = હિમ; સેવક સરોરુહ = ભક્તરૂપ કમળ; ભાનુ ભોર = પ્રભાતનો સૂર્ય.
ભાવાર્થ: પ્રભાતના સૂર્યની જેમ હનુમાન પાપ અને દુઃખનો અંધકાર દૂર કરીને ભક્તોના હૃદયને ખીલવે છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: લોક પરલોક = આ લોક અને પરલોક; બિસોક = શોકરહિત; હિયે = હૃદય; ભરોસો = વિશ્વાસ; એક ઓર = એક જ આશ્રય.
ભાવાર્થ: તુલસીદાસનો એકમાત્ર આશ્રય હનુમાન છે; તેમના વિશ્વાસમાં આ લોક અને પરલોક બંનેનો ભય દૂર થાય છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: રામ કો દુલારો દાસ = શ્રીરામના પ્રિય સેવક; બામદેવ = શિવ; કલિ કામતરુ = કલિયુગનું કલ્પવૃક્ષ; કેસરી કિસોર = કેસરીનંદન.
ભાવાર્થ: શ્રીરામના પ્રિય સેવક કેસરીનંદન હનુમાનનું નામ કલિયુગમાં ભક્તો માટે કલ્પવૃક્ષ સમાન છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: મહાબલ સીમ = મહાબળની પરાકાષ્ઠા; મહા ભીમ = અત્યંત પ્રચંડ; મહાબીર = મહાવીર; રઘુબીર = શ્રીરામ.
ભાવાર્થ: હનુમાન બળ અને શૌર્યની પરાકાષ્ઠા છે અને શ્રીરામને પ્રિય મહાવીર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: કુલિસ = વજ્ર; કઠોર તનુ = વજ્ર સમાન શરીર; રન = યુદ્ધ; કરુના કલિત = કરુણાથી ભરેલું; ધારમિક = ધર્મનિષ્ઠ; ધીર = ધીરજવાળા.
ભાવાર્થ: યુદ્ધમાં હનુમાન વજ્ર જેવા પ્રચંડ છે, પરંતુ અંતરમાં અતિ કરુણામય અને ધર્મનિષ્ઠ છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: દુર્જન કો કાલ = દુષ્ટો માટે કાળ; પાલ સજ્જન કો = સજ્જનોના રક્ષક; સુમિરે = સ્મરણ કરતાં; પીર = પીડા.
ભાવાર્થ: દુષ્ટો માટે ભયંકર અને સજ્જનોના રક્ષક હનુમાનને તુલસી પોતાની પીડા દૂર કરવા સ્મરે છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: સીય-સુખ-દાયક = સીતાને સુખ આપનાર; રઘુનાયક કો દુલારો = શ્રીરામના પ્રિય; સેવક સહાયક = ભક્તોના સહાયક; સમીર = પવનપુત્ર.
ભાવાર્થ: સીતાજીને આશ્વાસન આપનાર અને શ્રીરામને પ્રિય પવનપુત્ર પોતાના સેવકોના સદા સહાયક છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: બિધિ = બ્રહ્મા; હરિ = વિષ્ણુ; હર = શિવ; મીચ = મૃત્યુ; સુધાપાન = અમૃત.
ભાવાર્થ: હનુમાનના વિવિધ ગુણોની તુલના સર્જનમાં બ્રહ્મા, રક્ષણમાં વિષ્ણુ, સંહારમાં શિવ અને જીવનદાનમાં અમૃત સાથે કરવામાં આવે છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: ધરનિ = ધરતી; તરનિ = સૂર્ય; તમ = અંધકાર; કૃસાનુ = અગ્નિ; હિમ ભાનુ = ચંદ્ર.
ભાવાર્થ: તેઓ સહારો આપતી ધરતી, અંધકાર દૂર કરતો સૂર્ય, અવરોધ સુકવતો અગ્નિ અને પોષણ આપતા ચંદ્ર જેવા છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: ખલ = દુષ્ટ; જન પરિતોષિબે = ભક્તને પ્રસન્ન કરનાર; મોદક = મીઠાઈ; દુદાન = ઉત્તમ દાન.
ભાવાર્થ: હનુમાન દુષ્ટોને દંડ આપે છે અને પોતાના ભક્તોને સંતોષ તથા કલ્યાણ આપે છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: આરત = દુઃખી; આરતિ = પીડા; નિવારિબે = દૂર કરનાર; તિહું પુર = ત્રણ લોક; હઠીલો = દૃઢનિશ્ચયી.
ભાવાર્થ: ત્રણેય લોકના પીડિતોની પીડા દૂર કરનાર દૃઢ મહાવીર હનુમાનને તુલસી પોતાના સ્વામી કહે છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: સેવક સ્યોકાઈ = સેવકની નિષ્ઠા; જાનકીસ = જાનકીપતિ રામ; સૂલપાનિ = શિવ; સાનુકૂલ = અનુકૂળ.
ભાવાર્થ: હનુમાનના સાચા સેવક પ્રત્યે શ્રીરામ અને ભગવાન શિવ સહિત દૈવી શક્તિઓ અનુકૂળ બને છે એવો ભાવ વ્યક્ત થાય છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: દેવી દેવ દાનવ = દેવી, દેવ અને દાનવ; જોરૈં હાથ = હાથ જોડે; રાજા રાંક = રાજા અને ગરીબ.
ભાવાર્થ: હનુમાનકૃપા સામે દુન્યવી ઊંચ-નીચનું મહત્વ રહેતું નથી; રાજા હોય કે રંક, સૌ દૈવી આશ્રયના અભિલાષી છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: જાગત = જાગતાં; સોવત = સૂતાં; બેઠે = બેઠાં; બાગત = ચાલતાં; અનર્થ = અનિષ્ટ; સમર્થ = શક્તિશાળી રક્ષક.
ભાવાર્થ: જાગતા, સૂતા, બેઠા કે ચાલતા—દરેક સ્થિતિમાં ભક્તને અનિષ્ટથી બચાવવા હનુમાન સમર્થ છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: રૂરો = શુભ; પૂરો = સફળ; ભરોસો = વિશ્વાસ; હિયે = હૃદય; હનુમાન હાંક = હનુમાનની રક્ષાત્મક ગર્જના.
ભાવાર્થ: જેના હૃદયમાં હનુમાનના રક્ષણનો વિશ્વાસ છે તેના જીવનમાં હિંમત અને શુભતાનો ભાવ રહે છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: સગૌરિ = ગૌરી સાથે; સૂલપાનિ = ભગવાન શિવ; લોકપાલ = લોકપાલો; લખન = લક્ષ્મણ; રામ = શ્રીરામ; જાનકી = સીતાજી.
ભાવાર્થ: હનુમાનકૃપાપાત્ર ભક્ત માટે શિવ-પાર્વતી, લોકપાલો અને સમગ્ર શ્રીરામ પરિવાર અનુકૂળ રહે છે એવો આશ્રયભાવ છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: લોક પરલોક = આ લોક અને પરલોક; બિસોક = શોકરહિત; તિલોક = ત્રણ લોક; બીર આનકી = અન્ય કોઈ વીર.
ભાવાર્થ: આવા શક્તિશાળી આશ્રય પછી ભક્તને બીજા કોઈ રક્ષકની શોધ કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: કેસરી કિસોર = કેસરીનંદન; બંદીછોર = બંધન છોડાવનાર; નેવાજે = કૃપાપાત્ર; કીરતિ બિમલ = નિર્મળ કીર્તિ; કરુનાનિધાન = કરુણાનો ખજાનો.
ભાવાર્થ: કેસરીનંદનની કૃપા મેળવનાર ભક્ત ધન્ય બને છે અને હનુમાનની કરુણા તથા નિર્મળ કીર્તિ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: બાલક જ્યોં = બાળકની જેમ; પાલિ હૈં = પાલન કરે; મુનિ સિદ્ધ = મુનિ અને સિદ્ધ; હિયે = હૃદય; હુલસતિ = આનંદથી ઉછળે.
ભાવાર્થ: જેના હૃદયમાં હનુમાનના નામનો ઉલ્લાસ હોય તેની દૈવી કૃપા જાણે બાળકની જેમ રક્ષા કરે છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: કરુનાનિધાન = કરુણાનો ખજાનો; બલબુદ્ધિ = બળ અને બુદ્ધિ; મહિમા નિધાન = મહિમાનો ભંડાર; ગુનજ્ઞાન = ગુણ અને જ્ઞાન.
ભાવાર્થ: હનુમાન કરુણા, બળ, બુદ્ધિ, મહિમા, સદ્ગુણ અને જ્ઞાનના અક્ષય ભંડાર છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: બામ દેવ રૂપ = શિવરૂપ; રામ કે સનેહી = શ્રીરામના પ્રિય; અર્થ, ધર્મ, કામ, નિરબાન = જીવનના ચાર પુરુષાર્થ.
ભાવાર્થ: શ્રીરામને પ્રિય હનુમાનનું નામ જીવનના ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના માર્ગમાં કલ્યાણકારી માનવામાં આવે છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: આપને પ્રભાવ = પોતાની શક્તિ; સીતારામ = શ્રી સીતારામ; સુભાવ સીલ = ઉત્તમ સ્વભાવ; લોક બેદ બિધિ = લોક અને વેદની રીત; બિદૂષ = જ્ઞાની.
ભાવાર્થ: હનુમાન દૈવી શક્તિ અને શ્રીરામકૃપાથી લોકવ્યવહાર તથા આધ્યાત્મિક જ્ઞાન બંનેમાં પ્રવીણ છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: મન કી = મનથી; બચન કી = વાણીથી; કરમ કી = કર્મથી; તિહૂં પ્રકાર = ત્રણેય રીતે; તુલસી તિહારો = તુલસી તમારો છે.
ભાવાર્થ: તુલસીદાસ મન, વાણી અને કર્મ—ત્રણે રીતે પોતાને હનુમાનજીને સમર્પિત કરે છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: મન કો અગમ = મનથી પણ અગમ્ય; તન સુગમ કિયે = કાર્યથી શક્ય બનાવ્યું; કપીસ = કપિશ; મહારાજ કે કાજ = શ્રીરામનું કાર્ય.
ભાવાર્થ: જે કાર્યો અશક્ય લાગતાં હતાં તેને હનુમાનજીએ પોતાના પરાક્રમથી સરળ બનાવી શ્રીરામના કાર્ય માટે જરૂરી બધું કર્યું.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: દેવબંદી છોર = બંધનમુક્ત કરનાર; રનરોર = યુદ્ધમાં ગર્જનાર; કેસરી કિસોર = કેસરીનંદન; જુગ જુગ = યુગો સુધી; બિરદ = કીર્તિ.
ભાવાર્થ: કેસરીનંદનની વીરતા અને રક્ષણકારી મહિમા યુગો સુધી ગવાય છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: બીર બરજોર = મહાબલી વીર; ઘટિ જોર = બળ ઓછું પડવું; તુલસી કી ઓર = તુલસી માટે; સાધુ = સજ્જનો; ખલ ગન = દુષ્ટો.
ભાવાર્થ: તુલસી કહે છે કે જો હનુમાનનું બળ મારી મદદમાં ઓછું પડ્યું હોય તો સજ્જનો દુઃખી અને દુષ્ટો પ્રસન્ન થશે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: બિગરી = બગડેલી સ્થિતિ; સંવાર = સુધારો; અંજની કુમાર = અંજનીપુત્ર; નિવાજે = કૃપાપાત્ર.
ભાવાર્થ: હે અંજનીકુમાર! જેમ તમે હંમેશાં પોતાના ભક્તોની બગડેલી સ્થિતિ સુધારી છે તેમ મારી હાલત પણ સુધારો.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: જાન સિરોમનિ = જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ; જન કે મન = ભક્તના હૃદયમાં; બાસ = નિવાસ; તિહારો = તમારો.
ભાવાર્થ: હે હનુમાન! તમે જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ છો અને પોતાના ભક્તોના હૃદયમાં સદા વસો છો.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: મેં કાકો = મેં કોનું; બિગારો = નુકસાન કર્યું; કેહિ કારન = કયા કારણથી; ખીઝત = નારાજ થાઓ છો; તિહારો = તમારો.
ભાવાર્થ: તુલસી પૂછે છે—મેં એવું શું ખોટું કર્યું કે તમે મારી ઉપર નારાજ છો? હું તો તમારો જ છું.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: સાહેબ સેવક નાતે = સ્વામી અને સેવકનો સંબંધ; હાતો = દૂર કર્યો; ન ચારો = બીજો ઉપાય નથી.
ભાવાર્થ: જો સ્વામી અને સેવકનું જ બંધન દૂર થઈ જાય તો તુલસી પાસે બીજો કોઈ આશ્રય રહેતો નથી.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: દોષ સુનાયે = મારા દોષ જણાવો; આગેહું = આગળથી; હોશિયાર = સાવધાન; હિય હારો = હૃદય હારી ગયું.
ભાવાર્થ: મારા દોષ જણાવો જેથી આગળથી સાવધાન રહી શકું; સતત પીડાથી મારું હૃદય હવે થાકી ગયું છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: તેરે થપૈ = તમે જેને સ્થાપ્યો; ઉથપૈ ન મહેસ = મહેશ પણ ઉખાડી ન શકે; થિર = સ્થિર; ઉર ઘાલે = હૃદયમાં ધાર્યો.
ભાવાર્થ: જેને હનુમાન પોતાનું રક્ષણ આપે છે તેને કોઈ શક્તિ સહેલાઈથી હલાવી શકતી નથી.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: નિબાજે = કૃપાપાત્ર; ગરીબ નિબાજ = દીનના રક્ષક; બૈરિન કે ઉર = શત્રુના હૃદયમાં; સાલે = કાંટાની જેમ ખટકે.
ભાવાર્થ: હનુમાનની કૃપાથી ભક્તની પ્રગતિ તેના વિરોધીઓને પણ ખટકે છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: સંકટ = મુશ્કેલી; સોચ = ચિંતા; લિયે નામ = નામ લેતાં; મકરી કે જાલે = કરોળિયાનું જાળું; ફટૈ = તૂટી જાય.
ભાવાર્થ: હનુમાનના નામના સ્મરણથી સંકટ અને ચિંતા કરોળિયાના નબળા જાળાની જેમ તૂટી જાય છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: બૂઢ ભયે = વૃદ્ધ થયા?; મેરિહિં બાર = મારી જ વારે; હારિ પરે = થાકી ગયા; નત પાલે = અનેક શરણાગતોનું પાલન કર્યું.
ભાવાર્થ: તુલસી પ્રેમભરી ફરિયાદ કરે છે—શું મારી વારે જ તમે વૃદ્ધ થઈ ગયા કે અનેક ભક્તોને સાચવતાં થાકી ગયા?

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: સિંધુ તરે = સમુદ્ર પાર કર્યો; બડે બીર = મહાન યોદ્ધાઓ; દલે ખલ = દુષ્ટોને દમન કર્યા; જારે લંક = લંકા બાળી.
ભાવાર્થ: તમે સમુદ્ર પાર કર્યો, શક્તિશાળી દુષ્ટોને પરાજિત કર્યા અને લંકાને અગ્નિમાં સોંપી.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: રનિ કેહરિ = યુદ્ધનો સિંહ; અરિ કુંજર = શત્રુરૂપ હાથી; કેહરિ = સિંહ.
ભાવાર્થ: યુદ્ધમાં હનુમાન સિંહ સમાન છે અને શક્તિશાળી શત્રુઓ પણ તેમની સામે ટકી શકતા નથી.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: તોસો સમત્થ = તમારા જેટલા સમર્થ; સુસાહેબ = ઉત્તમ સ્વામી; દુખ દોષ = દુઃખ અને વ્યથા; દવા = દાવાનળ.
ભાવાર્થ: તુલસી વિચારે છે કે આવા સમર્થ સ્વામીના આશ્રયમાં હોવા છતાં પોતે દુઃખના દાવાનળમાં કેમ બળી રહ્યો છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: બાનરબાજ = વાનરોમાં બાજ સમાન; ખલ ખેચર = દુષ્ટરૂપ પક્ષીઓ; લપેટિ = ઝપટે પકડવું.
ભાવાર્થ: હે મહાવીર! આ દુઃખરૂપ દુષ્ટ શક્તિઓને એક જ ઝપાટામાં કેમ ન પકડી લો?

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: અચ્છ વિમર્દન = અક્ષયકુમારનો સંહાર કરનાર; કાનન ભાનિ = વનનો વિનાશ કરનાર; દસાનન = રાવણ; આનન = મુખ; ન નિહારો = ભય ન માન્યો.
ભાવાર્થ: અક્ષયકુમારનો સંહાર અને અશોકવાટિકામાં પરાક્રમ કરનાર હનુમાન રાવણના ક્રોધથી પણ ડર્યા નહીં.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: બારિદનાદ = મેઘનાદ; અકંપન = અકંપન; કુંભકરન = કુંભકર્ણ; કુંજર = હાથી; કેહરિ = સિંહ.
ભાવાર્થ: મેઘનાદ, અકંપન અને કુંભકર્ણ જેવા હાથી સમાન યોદ્ધાઓ સામે હનુમાન સિંહ સમાન વીર છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: રામ પ્રતાપ = શ્રીરામનો પરાક્રમ; હુતાસન = અગ્નિ; વિપચ્છ = શત્રુપક્ષ; સમીર = પવન; સમીર દુલારો = પવનપુત્ર.
ભાવાર્થ: હનુમાન શ્રીરામના પરાક્રમરૂપ અગ્નિને શત્રુસેનામાં વધુ પ્રચંડ બનાવનારા પવન સમાન છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: પાપ તે = પાપથી; સાપ તે = શાપથી; તાપ તિહૂં તેં = ત્રણ પ્રકારના તાપથી; રખવારો = રક્ષક.
ભાવાર્થ: તુલસી હનુમાનને પાપ, શાપ અને તમામ પ્રકારની પીડાથી સદા રક્ષણ કરનાર તરીકે પોકારે છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: જાનત જહાન = આખું જગ જાણે છે; નિવાજ્યો જન = કૃપાપાત્ર સેવક; બોલ ન બિસારિયે = પોતાનું વચન ન ભૂલો.
ભાવાર્થ: આખું જગ મને તમારો કૃપાપાત્ર માને છે; તેથી હે હનુમાન, આપેલો આશ્રય અને વચન ભૂલશો નહીં.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: સેવા જોગ = સેવા લાયક; ચૂક = ભૂલ; સાહેબ સુભાવ = સારા સ્વામીનો સ્વભાવ; સાહિબી સંભારિયે = પોતાનું સ્વામિત્વ નિભાવો.
ભાવાર્થ: હું યોગ્ય સેવક ન હોઉં અને ભૂલો થઈ હોય, છતાં સાચા સ્વામીની જેમ મને સંભાળો.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: અપરાધી = અપરાધી; સાસતિ = દંડ; સહસ ભાંતિ = હજાર રીતે; મોદક = મીઠાઈ; માહુર = ઝેર.
ભાવાર્થ: જો હું અપરાધી હોઉં તો દંડ આપો, પણ જે મીઠાઈથી પણ તૂટી જાય તેને ઝેરથી ન મારો—તુલસી અત્યંત નમ્રતા સાથે કરુણા માગે છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: સમીર કે દુલારે = પવનદેવના લાડકા; રઘુબીર જૂ કે = શ્રીરામના; બાંહ પીર = બાહુની પીડા; બેગિ = ઝડપથી; નિવારિયે = દૂર કરો.
ભાવાર્થ: હે મહાવીર પવનપુત્ર! મારી બાહુની પીડા હવે ઝડપથી દૂર કરો.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: બાલક બિલોકિ = બાળક માની; બારેં તેં = બાળપણથી; આપનો કિયો = પોતાનો બનાવ્યો; દીનબંધુ = દીનના મિત્ર; નિરુપાધિ દયા = નિઃસ્વાર્થ કૃપા.
ભાવાર્થ: તુલસી કહે છે કે બાળપણથી જ હનુમાનજીએ તેને પોતાનો માની નિઃસ્વાર્થ કૃપા કરી છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: રાવરો ભરોસો = તમારો વિશ્વાસ; રાવરોઈ બલ = તમારું જ બળ; આસ = આશા; દાસ રાવરો = તમારો સેવક.
ભાવાર્થ: મારી આશા, હિંમત અને વિશ્વાસ બધું તમારામાં જ છે; તેથી મને તમારો સેવક માની સંભાળો.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: બિકરાલ કલિ = ભયંકર કલિયુગ; કાકો ન બિહાલ = કોને વ્યથિત નથી કર્યો; નિબારિયે = દૂર કરો.
ભાવાર્થ: કલિયુગનું કઠિન પ્રભાવ સૌને પીડે છે; હે હનુમાન, મારી ઉપરથી તેની અસર દૂર કરો.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: કેસરી કિસોર = કેસરીનંદન; રનરોર = યુદ્ધમાં ગર્જનાર; બરજોર બીર = મહાબલી વીર; બાંહ પીર = બાહુની પીડા; રાહુ માતુ = સિંહિકા.
ભાવાર્થ: હે મહાબલી કેસરીનંદન! જેમ સિંહિકાને પરાજિત કરી હતી તેમ મારી બાહુની આ પીડાને પણ પરાજિત કરો.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: ઉથપે = પડેલાને ઊભા કરનાર; થપનથિર = સ્થિર કરનાર; ઉથપનહાર = ઉખેડનાર; કેસરી કુમાર = કેસરીપુત્ર; બલ આપનો સંબારિયે = પોતાનું બળ યાદ કરો.
ભાવાર્થ: હે કેસરીકુમાર! તમે પડેલાને ઊભા કરો અને અયોગ્ય શક્તિને ઉખાડી નાખો છો; હવે મારી મદદ માટે તમારું બળ પ્રગટ કરો.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: રામ કે ગુલામનિ = શ્રીરામના સેવકો; કામ તરુ = કલ્પવૃક્ષ; રામદૂત = રામના દૂત; દીન દૂબરે = દીન અને દુર્બળ; તકિયા = આધાર.
ભાવાર્થ: રામદૂત હનુમાન શ્રીરામના સેવકો માટે કલ્પવૃક્ષ અને તુલસી જેવા નબળા ભક્ત માટે એકમાત્ર આધાર છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: સાહેબ સમર્થ = શક્તિશાળી સ્વામી; માથે પર = રક્ષણરૂપે માથા ઉપર; અપરાધ બિનુ = અપરાધ વિના; બાંધિ મારિયે = બાંધીને મારવું.
ભાવાર્થ: આવા સમર્થ સ્વામીનું રક્ષણ હોવા છતાં હું નિર્દોષ વ્યક્તિની જેમ સજા કેમ ભોગવી રહ્યો છું?

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: પોખરી = તળાવ; બિસાલ બાંહુ = વિશાળ બાહુ; બારિચર પીર = પાણીના જીવ જેવી પીડા; મકરી = મગર; બિદારિયે = ચીરી નષ્ટ કરો.
ભાવાર્થ: મારી બાહુ જાણે તળાવ છે અને પીડા તેમાં રહેલા મગર જેવી છે; હે હનુમાન, તેને પકડી નષ્ટ કરો.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: રામ કો સનેહ = રામનો પ્રેમ; સાહસ = સાહસ; લખન સિય = લક્ષ્મણ અને સીતા; ભગતિ = ભક્તિ; સોચ સંકટ = ચિંતા અને સંકટ.
ભાવાર્થ: શ્રીરામના પ્રેમ, સીતારામ-લક્ષ્મણના આશીર્વાદ અને ભક્તિના બળથી મારી ચિંતા અને સંકટ દૂર કરો.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: મુદ મરકટ = આનંદરૂપ વાનરો; રોગ બારિનિધિ = રોગરૂપ સમુદ્ર; જીવ જામવંત = જીવરૂપ જાંબવાન; ભરોસો = વિશ્વાસ.
ભાવાર્થ: રોગનો વિશાળ સાગર જોઈ જીવનનો આનંદ હારી ગયો છે, પરંતુ અંતરમાં જાંબવાન જેવો વિશ્વાસ હજુ હનુમાનમાં જ છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: કૂદિયે = છલાંગ લગાવો; કૃપાલ = કૃપાળુ; સુપ્રેમ પબ્બયતેં = પ્રેમરૂપ પર્વત પરથી; સુબેલ = સુવેલ પર્વત.
ભાવાર્થ: હે કૃપાળુ! તુલસીના પ્રેમરૂપ પર્વત પરથી પરાક્રમની છલાંગ લગાવી આ સંકટનો અંત કરો.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: મહાબીર = મહાવીર; બાંહ પીર = બાહુની પીડા; લંકિની = લંકિની; લાત ઘાત = લાતનો પ્રહાર; મરોરિ મારિયે = મરડીને નષ્ટ કરો.
ભાવાર્થ: જેમ એક પ્રહારથી લંકિનીને પરાજિત કરી હતી તેમ આ બાહુપીડાને પણ નષ્ટ કરો.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: લોક પરલોક = આ લોક અને પરલોક; તિલોક = ત્રણેય લોક; તોસે સમરથ = તમારા જેટલા સમર્થ; નિહારિયે = જુઓ.
ભાવાર્થ: ત્રણેય લોકમાં નજર કરતાં હનુમાન જેટલો સમર્થ રક્ષક બીજો દેખાતો નથી.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: કર્મ = કર્મ; કાલ = સમય; લોકપાલ = લોકપાલો; અગ જગ = જડ અને ચેતન જગત; જીવજાલ = જીવસૃષ્ટિ; નાથ હાથ સબ = બધું સ્વામીના હાથમાં.
ભાવાર્થ: કર્મ, કાળ અને સમગ્ર સૃષ્ટિના નિયમોથી ઉપર રહેલી દૈવી શક્તિની યાદ તુલસી હનુમાનને કરાવે છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: ખાસ દાસ = પોતાનો ખાસ સેવક; નિવાસ તેરો = તમારો નિવાસ; તાસુ ઉર = તેના હૃદયમાં; દુખી = પીડિત.
ભાવાર્થ: હું તમારો સેવક છું અને તમે મારા હૃદયમાં વસો છો, છતાં તમારો સેવક આટલો દુઃખી કેમ છે?

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: બાત = વાતદોષ; તરુમૂલ = વૃક્ષનું મૂળ; બાંહૂસૂલ = બાહુનો શૂલ; બેલિ = વેલ; ઉખારિયે = ઉખાડી નાખો.
ભાવાર્થ: બાહુની પીડા જાણે વાતદોષના મૂળમાંથી ઊગી આવેલી ઝેરી વેલ છે; હે હનુમાન, તેને રમતાં રમતાં ઉખાડી નાખો.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: કરમ કરાલ કંસ = કઠોર કર્મરૂપ કંસ; બકી બક ભગિની = બકાસુરની બહેન પૂતના; કાહૂ તેં કહા ડરૈગી = તેને કોનો ભય?
ભાવાર્થ: તુલસી પોતાની પીડાને જાણે કઠોર કર્મરૂપ કંસના આશ્રયમાં આવેલી રાક્ષસી શક્તિ સમાન જુએ છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: બિકરાલ = ભયંકર; બાલ ઘાતિની = બાળકોને મારનારી; બાંહૂ બલ = બાહુબળ; બાલક છબીલે = સુંદર શક્તિશાળી બાળક.
ભાવાર્થ: દુઃખ ગમે તેટલું ભયંકર હોય, દૈવી શક્તિ સામે તેનું છલકપટ સફળ થઈ શકતું નથી.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: બનાઈ બેષ = વેશ બનાવી; બિચારિ દેખ = વિચાર કરીને જુઓ; પાપ જાય = પાપ દૂર થાય; ગુની કે પાલે = સમર્થના હાથમાં પડે.
ભાવાર્થ: આ વ્યાધિ છુપાયેલા સ્વરૂપે આવી હોય તો પણ હનુમાન જેવા સમર્થ રક્ષક સામે તેનું સાચું સ્વરૂપ ખુલ્લું પડી જશે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: પૂતના પિસાચિની જ્યોં = પૂતના જેવી રાક્ષસી; કપિ કાન્હ = કપિરૂપ કૃષ્ણની ઉપમા; બાંહ પીર = બાહુની પીડા; તેરે મારે મરૈગી = તમારા પ્રહારથી મરશે.
ભાવાર્થ: જેમ કૃષ્ણે પૂતનાનો અંત કર્યો તેમ આ રાક્ષસી જેવી પીડાનો અંત મહાવીર હનુમાન કરે એવી પ્રાર્થના છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: ભાલ કી = ભાગ્યલેખથી; કાલ કી = સમયથી; રોષ કી = રોષથી; ત્રિદોષ = વાત, પિત્ત અને કફ; બેદન બિષમ = ગંભીર પીડા; પાપ તાપ = પાપજન્ય દુઃખ.
ભાવાર્થ: આ પીડા ભાગ્યથી છે, સમયથી, કોઈ રોષથી, શરીરના ત્રિદોષથી કે પોતાના કર્મથી—તુલસી તેનું કારણ શોધે છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: કરમન કૂટ = અશુભ ક્રિયા; જંત્ર મંત્ર = યંત્ર અને મંત્ર; બૂટ = જડીબુટ્ટી; પરાહિ જાહિ = ભાગી જા; પાપિની = પાપી શક્તિ.
ભાવાર્થ: કારણ ગમે તે હોય—કુપ્રયોગ, મંત્ર કે અન્ય કોઈ પ્રભાવ—કવિ પીડાને હવે દૂર જવાનો આદેશ આપે છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: સજાય = સજા; બાબરી = મૂર્ખ; કપિ નાંહ = કપિનાથ; બાનિ = સ્વભાવ અથવા શક્તિ.
ભાવાર્થ: તુલસી પીડાને ચેતવે છે—હનુમાનની શક્તિ ઓળખ અને મૂર્ખાઈ છોડ, નહીં તો તારો અંત નિશ્ચિત છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: આન હનુમાન કી = હનુમાનની આણ; દુહાઈ બલવાન કી = મહાબલીને પોકાર; સપથ મહાબીર કી = મહાવીરની શપથ; પીર બાંહ કી = બાહુની પીડા.
ભાવાર્થ: હનુમાનની આણ લઈને તુલસી જાણે પીડાને પડકાર આપે છે—હવે જો શક્તિ હોય તો અહીં રહી બતાવ.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: સિંહિકા સંહારિ = સિંહિકાનો સંહાર; સુરસા સુધારિ છલ = બુદ્ધિથી સુરસાને પાર કરી; લંકિની પછારિ = લંકિનીને પટકવી; બાટિકા ઉજારી = વાટિકાનો વિનાશ.
ભાવાર્થ: હનુમાનજીએ સિંહિકાને બળથી, સુરસાને બુદ્ધિથી અને લંકિનીને પ્રહારથી જીત્યા તથા અશોકવાટિકામાં પોતાની શક્તિ બતાવી.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: લંક પરજારિ = લંકા બાળી; જાતુધાન = રાક્ષસો; ધૂરિ ધાની = ધૂળમાં મિલાવી.
ભાવાર્થ: તેમણે લંકા સળગાવી અને રાક્ષસોની શક્તિને વારંવાર ધૂળમાં મિલાવી.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: મંદોદરી = મંદોદરી; રાવન કી રાની = રાવણની રાણી; મેઘનાદ મહતારી = મેઘનાદની માતા.
ભાવાર્થ: હનુમાનના પરાક્રમે રાવણના મહેલ અને સમગ્ર લંકામાં ભારે ભય ફેલાવ્યો એવો કાવ્યાત્મક ભાવ છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: ભીર બાંહ પીર કી = બાહુપીડાની સેના; નિપટ રાખી = યથાવત રાખી; કૌન કે સકોચ = કોના સંકોચે; સોચ ભારી = ભારે ચિંતા.
ભાવાર્થ: આવા મહાન પરાક્રમ કરનાર મહાવીરે મારી પીડાને કેમ યથાવત રાખી છે—આ વિચાર તુલસી માટે વધુ કષ્ટદાયક બને છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: બાલિ કેલિ = બાળલીલા; સહમત ધીર = ધીરજવાળા પણ આશ્ચર્યચકિત; સક્ર = ઇન્દ્ર; રવિ = સૂર્ય; રાહુ = રાહુ.
ભાવાર્થ: હનુમાનની બાળલીલાઓ પણ એટલી અદ્ભુત છે કે ઇન્દ્ર, સૂર્ય અને રાહુ જેવી દૈવી શક્તિઓ પણ ચકિત થઈ જાય છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: તેરી બાંહ = તમારી ભુજાના આશ્રયે; બિસોક = શોકરહિત; લોક પાલ = લોકપાલો; નામ લેત = નામ લેતાં; આરતિ = પીડા.
ભાવાર્થ: જ્યારે દેવતાઓ પણ તમારા આશ્રયમાં નિર્ભય છે ત્યારે તમારા નામનો આશરો લેનાર ભક્તની પીડા કેમ ટકે?

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: સામ = સમજાવટ; દામ = દાન; ભેદ = નીતિ; સિધિ = સિદ્ધિ; કપિનાથ = હનુમાન.
ભાવાર્થ: દુનિયાની તમામ નીતિ, યુક્તિ અને સિદ્ધિઓ હનુમાનની શક્તિ સામે નાની છે એવો ભાવ છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: આલસ = વિલંબ; અનખ = રોષ; પરિહાસ = મજાક; સિખાવન = પાઠ; એતે દિન = આટલા દિવસ; પીર = પીડા.
ભાવાર્થ: મારી પીડા આટલો સમય કેમ રહી? શું તે વિલંબ છે, નારાજગી છે, રમૂજ છે કે મને આપવામાં આવતો કોઈ આધ્યાત્મિક પાઠ?

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: ટૂકનિ કો = ટુકડાઓ માટે; ઘર ઘર ડોલત = ઘરેઘરે ભટકતો; કંગાલ = ગરીબ; બાલ જ્યોં = બાળકની જેમ; પાલિ પોસો = પાલન-પોષણ કર્યું.
ભાવાર્થ: તુલસી પોતાના ગરીબીના દિવસોને યાદ કરે છે, જ્યારે હનુમાનકૃપાએ તેને બાળકની જેમ સાચવ્યો.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: સંભાર = સંભાળ; અંજની કુમાર = અંજનીપુત્ર; આપનો = પોતાનો; બિસારિ = ભૂલી જવું; ભરોસો = વિશ્વાસ.
ભાવાર્થ: હે અંજનીકુમાર! અત્યાર સુધી તમે મને સાચવ્યો છે; તેથી હવે પોતાના બનાવેલા સેવકને ભૂલશો નહીં એવો મારો વિશ્વાસ છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: સબ ભાંતિ સમરથ = દરેક રીતે સમર્થ; કપિરાજ = કપિરાજ; સાંચી કહૌં = સાચું કહું; તિલોક = ત્રણ લોક.
ભાવાર્થ: તમે દરેક રીતે સમર્થ છો; ત્રણેય લોકમાં તમારા જેવો રક્ષક બીજો કોણ છે?

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: સાસતિ સહત દાસ = દાસ સજા સહે છે; પેખિ પરિહાસ = જાણે રમૂજ સમજી જોવું; ચીરી કો મરન = નાનકડા જીવનું મરણ; ખેલ બાલકનિ = બાળકોની રમત.
ભાવાર્થ: શક્તિશાળી સ્વામી સામે સેવકનું દુઃખ જાણે નાનકડા જીવની પીડા જેવી નગણ્ય ન બને—તુલસી કરુણાભરી ફરિયાદ કરે છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: આપને પાપ તેં = પોતાના પાપથી; ત્રિતાપ = ત્રણ પ્રકારના તાપ; સાપ = શાપ; બાંહ બેદન = બાહુની પીડા; સહિ ન જાતિ = સહન થતી નથી.
ભાવાર્થ: પીડા પોતાના કર્મથી હોય, ત્રિતાપથી કે કોઈ શાપથી—હવે તે સહનશક્તિની હદ પાર કરી ગઈ છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: ઔષધ અનેક = અનેક દવાઓ; જંત્ર મંત્ર ટોટકાદિ = વિવિધ ઉપાયો; બાદિ ભયે = વ્યર્થ થયા; દેવતા મનાયે = દેવતાઓને પ્રસન્ન કર્યા.
ભાવાર્થ: અનેક ઉપચાર અને ધાર્મિક ઉપાયો અજમાવ્યા છતાં પીડામાં પૂરતો ઘટાડો થયો નથી.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: કરતાર = સર્જનહાર; ભરતાર = પાલનહાર; હરતાર = સંહારક; કર્મ = કર્મ; કાલ = સમય; જગજાલ = જગતનું જાળું.
ભાવાર્થ: સમગ્ર જગત સર્જન, પાલન, સંહાર, કર્મ અને કાળના નિયમ હેઠળ ચાલે છે; તુલસી આ બધાની પાછળ દૈવી વ્યવસ્થા જુએ છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: ચેરો તેરો તુલસી = તુલસી તમારો સેવક; રામ દૂત = રામદૂત; ઢીલ તેરી = તમારો વિલંબ; પીર તેં પિરાતિ = પીડા કરતાં વધુ પીડે છે.
ભાવાર્થ: તમે મને પોતાનો સ્વીકાર્યો છે; તેથી તમારી સહાયમાં થતો વિલંબ શારીરિક પીડા કરતાં પણ વધારે દુઃખ આપે છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: દૂત રામ રાય કો = શ્રીરામના દૂત; પૂત વાય કો = વાયુપુત્ર; સમર્થ હાથ પાય = હાથ-પગથી સમર્થ; સહાય અસહાય કો = નિરાધારના સહાયક.
ભાવાર્થ: તમે શ્રીરામના દૂત, વાયુપુત્ર અને નિરાધારને સહારો આપનારા મહાશક્તિશાળી વીર છો.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: બિરદાવલી = યશગાથા; બેદ ગાઇયત = વેદો ગાય છે; રાવન સો ભટ = રાવણ જેવો યોદ્ધા; મુઠિકા = મુક્કો.
ભાવાર્થ: તમારો પરાક્રમ શાસ્ત્રોમાં ગવાય છે અને રાવણ જેવા મહાબલી યોદ્ધાએ પણ તમારા પ્રહારની શક્તિ અનુભવી હતી.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: એતે બડે સાહેબ = આવા મહાન સ્વામી; નિવાજો = કૃપાપાત્ર; સીદત = ક્ષીણ થતો; બચન મન કાય = વાણી, મન અને શરીર.
ભાવાર્થ: છતાં આવા સમર્થ સ્વામીનો સેવક આજે મન, વાણી અને શરીરથી દુર્બળ બની રહ્યો છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: થોરી બાંહ પીર = નાની બાહુપીડા; બડી ગલાનિ = મોટી ગ્લાનિ; પાપ કોપ = પાપનો રોષ; પ્રકટ પ્રભાય = દેખાતી શક્તિ.
ભાવાર્થ: નાની બાહુપીડા સામે પોતાની હાલત જોઈ તુલસી પૂછે છે—શું કોઈ પાપના કારણે તમારી કૃપાનો પ્રભાવ છુપાઈ ગયો છે?

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: દેવી દેવ = દેવી-દેવતા; દનુજ = દાનવ; મનુજ = મનુષ્ય; મુનિ = ઋષિ; સિદ્ધ = સિદ્ધપુરુષ; નાગ = નાગ; ચેતન અચેત = ચેતન અને અચેતન.
ભાવાર્થ: સમગ્ર જડ અને ચેતન સૃષ્ટિનો અહીં ઉલ્લેખ કરીને હનુમાનની વ્યાપક મહિમા દર્શાવવામાં આવી છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: પૂતના પિસાચી = પૂતના જેવી પિશાચિની; જાતુધાની = રાક્ષસી; જાતુધાન = રાક્ષસ; રામ દૂત કી રજાઈ = રામદૂતની આજ્ઞા.
ભાવાર્થ: ભયાનક અને દુષ્ટ શક્તિઓ પણ રામદૂત હનુમાનની આજ્ઞા સામે નમવા મજબૂર થાય છે એવો મહિમાભાવ છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: ઘોર = ભયંકર; જંત્ર મંત્ર = યંત્ર-મંત્ર; કૂટ કપટ = કપટ; કુરોગ = ગંભીર રોગ; હનુમાન આન = હનુમાનની આણ; નિકેત = નિવાસ.
ભાવાર્થ: હનુમાનની આણ સાંભળીને ભય, કપટ, અશુભ પ્રભાવ અને રોગ જાણે પોતાનું સ્થાન છોડીને ભાગી જાય છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: ક્રોધ કીજે કર્મ કો = દુઃખના કર્મ સામે રોષ કરો; પ્રબોધ કીજે = જ્ઞાન અને ધીરજ આપો; સોધ કીજે = સુધારો; દોષ દુખ દેત = દુઃખ આપતા કારણો.
ભાવાર્થ: હે હનુમાન! દુઃખના મૂળ કારણો દૂર કરો અને તુલસીને સમજ તથા ધીરજ આપો.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: તેરે બલ = તમારા બળથી; બાનર જિતાયે = વાનરો વિજયી થયા; રન રાવન સોં = રાવણ સામેના યુદ્ધમાં; જાતુધાન = રાક્ષસો.
ભાવાર્થ: હનુમાનના બળથી વાનરસેનાને રાવણ સામે વિજય મેળવવામાં અદભુત મદદ મળી.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: રામ રાજ = શ્રીરામનું કાર્ય; સુર કાજ = દેવકાર્ય; સકલ સમાજ સાજ = સમગ્ર વ્યવસ્થા; રઘુબર = શ્રીરામ.
ભાવાર્થ: હનુમાનની સેવા અને પરાક્રમ દ્વારા શ્રીરામનું દૈવી કાર્ય પૂર્ણ થવામાં મહત્વપૂર્ણ સહયોગ થયો.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: ગુનગાન = ગુણગાન; ગીરબાન = દેવો; પુલકત = રોમાંચિત; સજલ બિલોચન = આંસુભર્યા નેત્ર; બિરંચિ = બ્રહ્મા; હરિહર = વિષ્ણુ અને શિવ.
ભાવાર્થ: હનુમાનના ગુણો સાંભળીને દેવતાઓ રોમાંચિત થાય અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા શિવ પણ ભાવવિભોર થાય એવો કાવ્યભાવ છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: માથે પર હાથ ફેરો = માથા ઉપર કૃપાનો હાથ ફેરવો; કીસ નાથ = કપિઓના નાથ; દાસ દુખી = દુઃખી સેવક; કનિગર = સાચો પારખુ.
ભાવાર્થ: હે કપિનાથ! તુલસીના માથે કૃપાનો હાથ ફેરવો; તમારા જેવા મહાન સ્વામીનો દાસ દુઃખી ન રહે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: પાલો તેરે ટૂક કો = તમારી કૃપાના ટુકડાથી પોષાયો; ચૂક = ભૂલ; મૂકિયે ન = છોડી ન દો; કૌડી દૂકો = બે કોડી જેટલો નકામો; આપની ઓર હેરિયે = પોતાનો માની જુઓ.
ભાવાર્થ: હું તમારી કૃપાથી જીવ્યો છું; મારી ભૂલ થઈ હોય તો પણ મોં ન ફેરવો. હું ગમે તેટલો અયોગ્ય હોઉં છતાં તમારો છું.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: સરોષ = રોષે ભરાવું; થોરે દોષ = નાનો દોષ; પોષિ તોષિ = પોષ્યો અને પ્રસન્ન કર્યો; થાપિ આપનો = પોતાનો બનાવ્યો.
ભાવાર્થ: જેને તમે પોતે પોષ્યો અને પોતાનો સ્વીકાર્યો હોય તેને નાની ભૂલ માટે દૂર ન કરો.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: અંબુ = પાણી; અંબુ ચૂર = જળચર; ડિંભ = બાળક; બિલંબ = વિલંબ; અવલંબ = આધાર.
ભાવાર્થ: પાણી અને જળચર જેવા આપણો સંબંધ છે; તેથી વિલંબ ન કરો—મારો આધાર તમે જ છો.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: બાલક બિકલ = વ્યાકુળ બાળક; પ્રેમ પહિચાનિ = પ્રેમ ઓળખીને; પાહિ = રક્ષણ કરો; લામી લૂમ = લાંબી પૂંછ; બાંહ પર ફેરિયે = બાહુ ઉપર ફેરવો.
ભાવાર્થ: મને વ્યાકુળ બાળક સમજી મારી ભક્તિ ઓળખો અને મારી પીડિત બાહુ ઉપર કૃપાનો સ્પર્શ કરો.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: ઘેરિ લિયો = ઘેરી લીધો; રોગનિ = રોગોએ; કુજોગનિ = ખરાબ સંજોગો; કુલોગનિ = ખરાબ લોકો; જલદ ઘન ઘટા = ઘેરા વાદળ.
ભાવાર્થ: રોગ અને વિપરીત પરિસ્થિતિઓ તુલસીને એવા ઘેરી લે છે જેમ ઘનઘોર વાદળ દિવસના આકાશને ઢાંકી દે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: બરસત બારિ = વરસાદ વરસે; પીર જારિયે = પીડા બાળે; રોષ બિનુ દોષ = દોષ વિના રોષ; ધૂમ મૂળ = ધુમાડાનું મૂળ.
ભાવાર્થ: રાહત મળવા બદલે પીડા વધુ તીવ્ર થાય છે અને કવિને લાગે છે કે જાણે કોઈ સ્પષ્ટ દોષ વિના જ દંડ મળી રહ્યો છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: કરુનાનિધાન = કરુણાનો ખજાનો; મહા બલવાન = મહાબલી; હાંકિ = હાક મારી; ફૂંકિ = ફૂંકથી; ફૌંજૈ = સેનાઓ; ઉડાઈ = ઉડાડી દીધી.
ભાવાર્થ: જે મહાવીરની એક હાકથી સેનાઓ વિખેરાઈ શકે છે તેના માટે આ પીડા દૂર કરવી શું મુશ્કેલ છે?

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: કુરોગ = ગંભીર રોગ; રાકસનિ = રાક્ષસી; કેસરી કિસોર = કેસરીનંદન; રાખે = બચાવ્યો; બરિઆઈ = શક્તિથી.
ભાવાર્થ: વિકરાળ રોગોએ મને નષ્ટ કરી નાખ્યો હોત, પરંતુ કેસરીનંદનની કૃપાએ મને અત્યાર સુધી સાચવ્યો છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: રામ ગુલામ = શ્રીરામના સેવક; હનુમાન ગોસાંઈ = સ્વામી હનુમાન; સુસાંઈ = ઉત્તમ સ્વામી; સદા અનુકૂલો = સદા અનુકૂળ.
ભાવાર્થ: હે હનુમાન! તમે શ્રીરામના સાચા સેવક અને પોતાના ભક્તો માટે સદા કલ્યાણકારી સ્વામી છો.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: બાલ જ્યોં = બાળકની જેમ; આખર દૂ = બે અક્ષર; પિતુ માતુ = પિતા અને માતા; મંગલ મોદ = મંગળ અને આનંદ.
ભાવાર્થ: ‘રા-મ’ના બે અક્ષરોએ તુલસીને માતા-પિતાની જેમ સાચવ્યો અને જીવનમાં મંગળ તથા આનંદ આપ્યો.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: બાંહ કી બેદન = બાહુની વેદના; બાંહ પગાર = બાહુના રક્ષક; પુકારત = પોકારતો; આરત = પીડિત; આનંદ ભૂલો = આનંદ ભૂલી ગયો.
ભાવાર્થ: બાહુની વેદનાથી ત્રસ્ત તુલસી હનુમાનને પોકારે છે; દુઃખે તેને આનંદ પણ ભૂલાવી દીધો છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: રઘુબીર = શ્રીરામ; નિવારિયે પીર = પીડા દૂર કરો; દરબાર = પ્રભુની ઉપસ્થિતિ; લૂલો = અશક્ત.
ભાવાર્થ: હે રઘુવીર! પીડા દૂર કરો; શરીર નબળું રહે તો પણ જીવન તમારા ચરણોના આશ્રયમાં જ રહે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: કાલ કી કરાલતા = કાળની કઠિનતા; કરમ કઠિનાઈ = કર્મની કઠિનાઈ; પાપ કે પ્રભાવ = પાપની અસર; બાય = વાતદોષ; બાવરે = ઉગ્ર.
ભાવાર્થ: આ પીડા કાળની અસર છે, કર્મનું પરિણામ છે, પાપનો પ્રભાવ છે કે શરીરના વાતદોષની અસર—તુલસી કારણ શોધે છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: બેદન = પીડા; સહી ન જાતિ = સહન થતી નથી; રાતિ દિન = રાતદિવસ; સોઈ બાંહ = એ જ બાહુ; સમીર = પવનપુત્ર.
ભાવાર્થ: પીડા રાતદિવસ અસહ્ય છે અને તે એ જ બાહુને પકડી બેઠી છે જે હનુમાનના રક્ષણને સમર્પિત છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: તરુ તુલસી = તુલસીનું વૃક્ષ; તિહારો = તમારું; બારિ સીંચિયે = પાણીથી સિંચો; મલીન = સુકાયેલું; તિહું તાવ = ત્રણ પ્રકારના તાપ.
ભાવાર્થ: તુલસી પોતાને પ્રભુએ વાવેલા વૃક્ષ સમાન માની કહે છે—તમારું આ વૃક્ષ ત્રિતાપથી સુકાઈ રહ્યું છે, તેને કૃપાજળથી સિંચો.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: ભૂતનિ = પ્રાણીઓ/જીવો; આપની પરાયે = પોતાના અને પરાયા; કૃપા નિધાન = કરુણાનો ખજાનો; જાનિયત = તમે જાણો છો.
ભાવાર્થ: હે કૃપાનિધાન! પોતાના હોય કે પરાયા, દરેક જીવની સ્થિતિ તમે સંપૂર્ણ રીતે જાણો છો.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: પાંય પીર = પગની પીડા; પેટ પીર = પેટની પીડા; બાંહ પીર = બાહુની પીડા; મુંહ પીર = મોઢાની પીડા; જર જર = જર્જરિત; સકલ = આખું.
ભાવાર્થ: પગ, પેટ, હાથ અને મોઢા સુધી પીડા ફેલાઈ છે અને આખું શરીર જાણે પીડાનું સ્વરૂપ બની ગયું છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: દેવ = દેવ; ભૂત = ભૂત; પિતર = પિતૃ; કરમ = કર્મ; ખલ = દુષ્ટ; કાલ = સમય/મૃત્યુ; ગ્રહ = ગ્રહ; દમાનક = તોપ સમાન પ્રહાર.
ભાવાર્થ: તુલસીને લાગે છે કે દૈવી, કર્મજન્ય, શત્રુરૂપ અને ગ્રહજન્ય તમામ શક્તિઓ જાણે એકસાથે તેના ઉપર તૂટી પડી છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: બિનુ મોલ કે બિકાનો = કોઈ મૂલ્ય વિના સંપૂર્ણ સમર્પિત; બારે હીતેં = બાળપણથી; ઓટ = આશ્રય; રામ નામ = રામનામ; લલાટ = કપાળ.
ભાવાર્થ: તુલસી કહે છે—હું બાળપણથી સંપૂર્ણ રીતે રામને સમર્પિત છું અને મારા કપાળ પર જાણે રામનામનું જ આશ્રય લખાયેલું છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: કુંભજ = અગસ્ત્ય મુનિ; કિંકર = સેવક; બિકલ = વ્યાકુળ; ગોખુરનિ = ગાયના ખુરમાં રહેલું પાણી.
ભાવાર્થ: જેમણે સમુદ્ર પી જનારા અગસ્ત્યની પરંપરાનું આશ્રય લીધું હોય તેઓ ગાયના ખુરના પાણીમાં ડૂબે—મારી હાલત પણ એવી વિસંગત કેમ થઈ છે, હે રામ?

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: બાહુક સુબાહુ = બાહુપીડારૂપ સુબાહુ; લીચર મરીચ = ચોંટેલો રોગરૂપ મારીચ; મુંહ પીર = મોઢાની પીડા; કુરોગ = ગંભીર રોગ; જાતુધાન = રાક્ષસ.
ભાવાર્થ: તુલસી પોતાના રોગોને રામાયણના રાક્ષસોના પ્રતીકરૂપે રજૂ કરે છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: રામ નામ = રામનામ; જપ જાગ = જપરূপ યજ્ઞ; સાનુરાગ = પ્રેમપૂર્વક; કાલ કૈસે દૂત = મૃત્યુ જેવા દૂત; ભૂત = અશુભ શક્તિ.
ભાવાર્થ: હું પ્રેમથી રામનામનો જપ કરું છું; પછી મૃત્યુ જેવી ભયંકર શક્તિઓનું મારા ઉપર શું અધિકાર?

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: સુમિરે = સ્મરણ કરતાં; સહાય = સહાયક; રામ લખન = રામ અને લક્ષ્મણ; આખર દૌઊ = બંને નામ; જાગત જહાન = જગતમાં જીવંત.
ભાવાર્થ: રામ અને લક્ષ્મણનું સ્મરણ જ સહાયરૂપ છે અને તેમની પરાક્રમગાથા સમગ્ર જગતમાં જીવંત છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: તાડકા સંહારિ = તાડકાનો સંહાર કરનાર; ભારિ ભટ = મહાન યોદ્ધા; બેધે = વીંધે; બરગદ = વડવૃક્ષ; બાનવાન = બાણોથી ભરેલું.
ભાવાર્થ: તુલસીને વિશ્વાસ છે કે તાડકાનો સંહાર કરનારા રામ-લક્ષ્મણ તેની રોગરૂપ રાક્ષસી શક્તિઓનો પણ નાશ કરી શકે છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: બાલપને = બાળપણમાં; સૂધે મન = નિર્દોષ મનથી; રામ સનમુખ = રામ તરફ વળેલો; માંગિ ખાત = ભિક્ષા માગીને ખાવું; ટૂક ટાક = ટુકડા.
ભાવાર્થ: બાળપણમાં તુલસીનું મન સાદું હતું; રામનામ લેતાં અને ભિક્ષામાં મળેલું ખાઈને તેનું જીવન ચાલતું હતું.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: લોક રીતિ = દુનિયાની રીત; પુનીત પ્રીતિ = પવિત્ર પ્રેમ; મોહ બસ = મોહના વશમાં; તોરિ = તોડી.
ભાવાર્થ: પછી દુન્યવી વ્યવહારમાં ફસાઈ મોહવશ થઈ તે પ્રારંભિક નિર્મળ ભક્તિથી થોડો દૂર થઈ ગયો.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: ખોટે આચરન = ખોટું વર્તન; અપનાયો = છતાં સ્વીકાર્યો; અંજની કુમાર = અંજનીકુમાર; સોધ્યો = શુદ્ધ કર્યો; રામપાનિ = રામના હાથ.
ભાવાર્થ: ભૂલો હોવા છતાં હનુમાનજીએ તેને છોડ્યો નહીં, પરંતુ સુધારીને ફરી રામકૃપા તરફ દોરી ગયો.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: ગુસાંઈ भयो = પ્રતિષ્ઠિત થયો; ભોંડે દિન = ખરાબ દિવસો; ભૂલ ગયો = ભૂલી ગયો; પરિપાક = પાકેલું પરિણામ.
ભાવાર્થ: પ્રતિષ્ઠા મળ્યા પછી તુલસી પોતાના જૂના કઠિન દિવસો ભૂલી ગયો અને હવે પોતાની પીડાને એ ભૂલનું પરિણામ માને છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: અસન બસન હીન = અન્ન અને વસ્ત્ર વિના; બિષમ બિષાદ લીન = ઘેરા દુઃખમાં; દીન દૂબરો = ગરીબ અને નબળો; હાય હાય = દયા કરવી.
ભાવાર્થ: એક સમય એવો હતો જ્યારે તુલસી પાસે અન્ન અને વસ્ત્ર પણ નહોતાં અને તેની ગરીબી જોઈ લોકો દયા કરતા હતા.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: અનાથ = આશ્રય વિનાનો; સનાથ = સ્વામીવાળો; રઘુનાથ કિયો = રઘુનાથે પોતાનો બનાવ્યો; સીલ સિંધુ = કરુણાનો સાગર.
ભાવાર્થ: નિરાધાર તુલસીને રઘુનાથે પોતાનો બનાવી આશ્રય અને કૃપા આપી.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: પતિ પાઇ = પ્રતિષ્ઠા મેળવી; ભરુ હાઈગો = ગર્વ થયો; બિહાઇ = છોડી દીધું; પ્રભુ ભજન = પ્રભુનું ભજન; બચન મન કાય = વાણી, મન અને શરીર.
ભાવાર્થ: પ્રતિષ્ઠા મળતાં ગર્વ આવ્યો અને મન, વાણી તથા કર્મથી થતી નિર્મળ ભક્તિ નબળી પડી—તુલસી પોતાના દોષને સ્વીકારે છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: તનુ પેષિયત = શરીર પીડાય છે; ઘોર બરતોર = ગંભીર વ્યાધિ; ફૂટિ ફૂટિ = વારંવાર ફૂટી; લોન રામ રાય કો = રામનું ખાધેલું મીઠું.
ભાવાર્થ: તુલસી આ પીડાને રામની કૃપા પ્રત્યેની પોતાની જવાબદારી યાદ કરાવતું કર્મફળ માને છે.

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: જીઓ = જીવूँ તો; જાનકીજીવન = જાનકીના પ્રિય શ્રીરામ; જન = સેવક; મરિબે કો = મૃત્યુ માટે; બારાનસી = વારાણસી; સુરસરિ = ગંગા.
ભાવાર્થ: જીવવું હોય તો રામના સેવક તરીકે જીવવું અને મૃત્યુ આવે તો પવિત્ર કાશી તથા ગંગાના સ્મરણમાં અંત પામવો—તુલસી બંનેને કલ્યાણકારી માને છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: દોહૂં હાથ મોદક = બંને હાથમાં લાડુ; ઐસે ઠાંઊ = એવી સુખદ સ્થિતિ; જિયે મુયે = જીવવું કે મરવું; સોચ = ચિંતા.
ભાવાર્થ: પ્રભુના આશ્રયમાં જીવન અને મૃત્યુ બંને આશીર્વાદ સમાન છે; તેથી બંને હાથમાં લાડુ હોવા જેવી સ્થિતિ છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: ઝૂંઠો સાંચો = ખોટો કે સાચો; લોગ રામ કૌ કહત = લોકો મને રામનો કહે છે; મન માન = હૃદયની માન્યતા; હર = શિવ; હરિ = વિષ્ણુ.
ભાવાર્થ: હું યોગ્ય હોઉં કે ન હોઉં, જગત મને રામનો ભક્ત કહે છે અને મારું મન પણ પોતાના ઇષ્ટદેવ સિવાય બીજો આશ્રય શોધતું નથી.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: ભારી પીર = ભારે પીડા; દુસહ = અસહ્ય; સરીર તેં બિહાલ = શરીર વ્યાકુળ; રઘુબીર બિનુ = રઘુવીર સિવાય; દૂર કરિ કો = કોણ દૂર કરે?
ભાવાર્થ: આ અસહ્ય શારીરિક પીડાનો અંત રઘુવીર સિવાય બીજું કોણ કરી શકે?

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: સીતાપતિ = સીતાજીના સ્વામી શ્રીરામ; સાહેબ = સ્વામી; સહાય હનુમાન = સહાયક હનુમાન; મહેસ = મહાદેવ; ગુરુ = માર્ગદર્શક.
ભાવાર્થ: તુલસી કહે છે—મારા સ્વામી શ્રીરામ છે, નિત્ય સહાયક હનુમાન છે અને હિતકારી માર્ગદર્શન માટે મહાદેવ મારા ગુરુ છે.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: માનસ = મન; બચન = વાણી; કાય = શરીર; સરન = શરણ; પાંય = ચરણ; ભરોસે = વિશ્વાસે.
ભાવાર્થ: મન, વાણી અને શરીરથી હું તમારાં ચરણોમાં શરણાગત છું; તમારા આશ્રય પછી મને બીજો આશ્રય શોધવાની જરૂર નથી.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: બ્યાધિ = રોગ; ભૂત જનિત = અદૃશ્ય કારણથી થયેલું; ઉપાધિ = ઉપદ્રવ; ખલ કી = દુષ્ટજનથી; સમાધિ કી જૈ = ઉકેલ કરો; જન = સેવક.
ભાવાર્થ: આ દુઃખનું કારણ રોગ હોય, કોઈ અજ્ઞાત ઉપદ્રવ હોય કે દુષ્ટ પરિસ્થિતિ—તુલસીને તમારો સેવક માની તેનું નિવારણ કરો.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: કપિનાથ = હનુમાન; રઘુનાથ = શ્રીરામ; ભોલાનાથ = શિવ; ભૂતનાથ = મહાદેવ; રોગ સિંધુ = રોગનો મહાસાગર; ગાય ખુર = ગાયના ખુરનો નાનો ખાડો.
ભાવાર્થ: હે હનુમાન, રામ અને ભોળાનાથ! આ વિશાળ રોગસાગરને ગાયના ખુરમાં ભરાયેલા પાણી જેટલો નાનો કેમ ન કરી દો?

પંક્તિ ૧ – શબ્દાર્થ: કહોં = હું કહું છું; હનુમાન સોં = હનુમાનને; સુજાન રામ રાય સોં = જ્ઞાની શ્રીરામને; કૃપાનિધાન સંકર = કૃપાનિધાન શંકર; સાવધાન સુનિયે = ધ્યાનથી સાંભળો.
ભાવાર્થ: અંતિમ છંદમાં તુલસી હનુમાન, શ્રીરામ અને મહાદેવને વિનંતી કરે છે—મારી અંતરની પ્રાર્થના ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

પંક્તિ ૨ – શબ્દાર્થ: હરષ = હર્ષ; વિષાદ = દુઃખ; રાગ = આસક્તિ; રોષ = ક્રોધ; ગુન = ગુણ; દોષ = દોષ; બિરંચી = બ્રહ્મા; દુનિયે = દુનિયા.
ભાવાર્થ: આ જગત આનંદ અને દુઃખ, પ્રેમ અને રોષ, ગુણ અને દોષ જેવા વિરુદ્ધ અનુભવોનું મિશ્રણ છે.

પંક્તિ ૩ – શબ્દાર્થ: માયા = માયા; જીવ = જીવાત્મા; કાલ = સમય; કરમ = કર્મ; સુભાય = સ્વભાવ; કરૈયા રામ = અંતિમ કર્તા રામ; બેદ કહેં = વેદ કહે છે; સાંચી = સત્ય.
ભાવાર્થ: માયા, જીવ, કાળ, કર્મ અને સ્વભાવની સમગ્ર વ્યવસ્થાના મૂળમાં પરમાત્માની ઇચ્છા છે—આ સત્યને હૃદયમાં વિચારવા તુલસી કહે છે.

પંક્તિ ૪ – શબ્દાર્થ: તુમ્હ તેં કહા ન હોય = તમારા માટે શું અશક્ય છે?; બુઝૈયે મોહિં = મને સમજાવો; રહોં મૌન = હું મૌન રહીશ; વયો સો લુનિયે = જે વાવ્યું છે તેનું ફળ કાપવું.
ભાવાર્થ: તુલસી અંતે કહે છે—તમારા માટે શું અશક્ય છે તે મને સમજાવો; નહિતર હું મૌન રહી સ્વીકારી લઉં કે ભૂતકર્મમાં જે વાવ્યું છે તેનું ફળ હવે ભોગવવાનું છે.